የማይደበዝዝ የታሪክ አሻራ፤

አበበ ቢቂላና ማሞ ወልዴ በዓለም መድረክ

ግዮን መጽሔት :- ታሪክ በአጋጣሚዎች የተሞላ ቢሆንም፣ አንዳንድ ክስተቶች ግን የሀገርን ማኅበራዊ ስነ-ልቦና የሚቀይሩ፣ የትውልድን የአሸናፊነት መንፈስ የሚቀርጹ እና የሕዝቦችን ክብር በዓለም አደባባይ ከፍ አድርገው የሚተክሉ ታላላቅ ምሰሶዎች ናቸው። ወደ ኋላ መለስ ብለን የሀገራችንን የጥንካሬ እና የጽናት ታሪክ ስናጠና፣ በጥቅምት ወር አጋማሽ ላይ በዓለም አቀፉ የኦሊምፒክ መድረክ የተመዘገቡት ድሎች በልዩ ምዕራፍ የሚጠቀሱ ናቸው። እነዚህ ድሎች ተራ የስፖርት ውድድር ውጤቶች ሳይሆኑ፣ የጥቁር ሕዝብን የማንነት ድንበር ያሰፉ፣ የኢትዮጵያዊነትን የማይበገር ጽናት ለዓለም ያስመሰከሩ እና ዛሬም ድረስ ለቀጣዩ ትውልድ የማይነጥፍ የብርታት ምንጭ ሆነው የሚያገለግሉ ሕያው ቅርሶች ናቸው።

በዚህ የታሪክ ዓምዳችን፣ ምቹ ሁኔታዎች በሌሉበት፣ የአካል ሕመም እና አስቸጋሪ የአየር ንብረት ባልበገረው ጽኑ መንፈስ የኢትዮጵያን ስም በማራቶን ውድድር ላይ በወርቅ ቀለም የጻፉትን የሁለቱን ታላላቅ ጀግኖች—የኮሎኔል አበበ ቢቂላን እና የሻምበል ማሞ ወልዴን—ንጉሣዊ የድል ጉዞ በጥልቀት እንቃኛለን።

የኢትዮጵያ የኦሊምፒክ መነሻና የሮም ድል ትውስታ

የኢትዮጵያ ዘመናዊ የአትሌቲክስ ታሪክና በዓለም አቀፉ የኦሊምፒክ መድረክ ላይ ያላት ታላቅ ስም መሠረት የያዘው፣ ሀገሪቱ በዓለም አቀፍ ስፖርት ውስጥ እግሯን መትከል ከጀመረችበት ከ1950ዎቹ አጋማሽ አንሥቶ ነው። የኢትዮጵያ የኦሊምፒክ ተሳትፎ በይፋ የተጀመረው በ1956ቱ የሜልቦርን ኦሊምፒክ ቢሆንም፣ በወቅቱ የነበረው ውሱን ልምድና የዝግጅት ማነስ ፈጣን ውጤት ለማስመዝገብ ዕድል አልሰጠም ነበር። ሆኖም ይህ የመጀመሪያ ተሳትፎ የሀገሪቱን አትሌቶች የዓለምን መድረክ ትንፋሽ እንዲለምዱና ለቀጣዩ ትውልድ ትልቅ በር እንዲከፍቱ ረድቷል። በወቅቱ በንጉሠ ነገሥቱ የክብር ዘበኛ ሠራዊት ውስጥ በስፖርታዊ እንቅስቃሴዎች ላይ ይሳተፉ የነበሩ ወጣቶች፣ በስዊድናዊው አሰልጣኝ ኦኒ ኒስካነን አማካኝነት በሳይንሳዊና ስልታዊ መንገድ መሠልጠን መጀመራቸው ለኢትዮጵያ ስፖርት አዲስ የንጋት ፀሐይ መውጫ ነበር። ኒስካነን የኢትዮጵያውያንን የተፈጥሮ ብቃት፣ የሳንባ አቅም እና ከፍተኛ ቦታዎች ላይ የመኖርን ጸጋ በሚገባ በመገንዘብ፣ አትሌቶቹን ለከባድና ለረጅም ርቀት ውድድሮች ማዘጋጀት የጀመረው በዚህ የታሪክ መነሻ ምዕራፍ ላይ ነበር።

ይህ በምሥጢርና በከፍተኛ ድካም የተገነባው ዝግጅት ፍሬውን ያፈራውና መላውን ዓለም በድንጋጤና በአድናቆት የናወጠው ግን በ1960ው የሮም ኦሊምፒክ ላይ ነበር። በወቅቱ ወደ ጣሊያን ዋና ከተማ ሮም ያቀናው የኢትዮጵያ ልዑክ በዓለም ስፖርት ተንታኞች ዘንድ እንደ ከባድ ተፎካካሪ አልተቆጠረም የነበረ ሲሆን፣ በተለይም ወጣቱ አበበ ቢቂላ ወደ ቡድኑ የገባው ሙሉ በሙሉ ባልተገመተ አጋጣሚ ነበር። የሀገሪቱ ቀዳሚ የማራቶን አትሌት የነበረው ዋሚ ብራቱ በድንገት በእግር ኳስ ጨዋታ ላይ በደረሰበት ጉዳት ምክንያት ከጉዞው ሲሰረዝ፣ አበበ ቢቂላ በምትክነት ወደ አውሮፕላን ተሳፈረ። ወደ ሮም ከደረሰ በኋላም ሌላ ፈተና ገጠመው፤ ውድድሩን ሊሮጥበት የገዛው አዲስ ጫማ እግሩን ስላቆሰለውና ስላልተመቸው፣ አበበ ውድድሩን ሙሉ በሙሉ በባዶ እግሩ ለመሮጥ ወሰነ። ይህ ውሳኔ በወቅቱ ለነበሩት የስፖርት ባለሙያዎችና ጋዜጠኞች ፍጹም እብደትና የማይታሰብ መስሎ የታየ ቢሆንም፣ ለአበበ ግን ወደ ታላቅነት የሚወስደው የእምነትና የቆራጥነት መንገድ መጀመሪያ ነበር።

በመጨረሻም በሮም ታሪካዊ የምሽት ብርሃን ሥር፣ በአፒያን ዌይ የድንጋይ ጎዳናዎች ላይ የተካሄደው የማራቶን ውድድር የዓለምን ታሪክ ቀየረ። አበበ ቢቂላ በጥንታውያን ሐውልቶችና በጣሊያን ታሪካዊ አደባባዮች መካከል በባዶ እግሩ እየበረረ፣ ሞሮኮአዊውን ጠንካራ ተፎካካሪውን ራዲ ቤን አብደሰላምን ወደ ኋላ በመተው ውድድሩን በአንደኝነት አጠናቀቀ። አበበ ውድድሩን በ2 ሰዓት ከ15 ደቂቃ ከ16 ሰከንድ በሆነ አዲስ የዓለም ክብረ ወሰን ሲያጠናቅቅ፣ ያበቃው በኮንስታንቲን ቅስት ሥር—ማለትም ከሩብ ክፍለ ዘመን በፊት ፋሺስት ጣሊያን ኢትዮጵያን በወረረችበት ወቅት የኢትዮጵያን የጥንት ሐውልቶች ዘርፋ ባቆመችበት ስፍራ ላይ ነበር። ይህ ድል ተራ የስፖርት ድል ሳይሆን፣ ጥቁር ሕዝብና አፍሪካውያን በዓለም መድረክ ላይ እኩል መሆናቸውን፣ አልፎ ተርፎም ማሸነፍ እንደሚችሉ ያሳዩበት ታላቅ የፖለቲካና የማኅበራዊ ነፃነት ተምሳሌት ሆነ። የሮም ድል ትውስታ የኢትዮጵያን ስም ከማራቶን ውድድር ጋር በጥብቅ ያስተሳሰረና ለቀጣዮቹ የኦሊምፒክ ድሎች ሁሉ የማይነጥፍ የብርታት ምንጭ የሆነ የታሪካችን ወርቃማ ማኅደር ነው።

የጽናት ተምሳሌቱ አበበ ቢቂላ እና የቶኪዮ ተአምር

የሮሙ ታሪካዊ ድል አጋጣሚ እንዳልነበረ እና የኢትዮጵያውያን የጽናትና የባዮሎጂካል ብቃት እውነተኛ ውጤት መሆኑን ዳግም ለማረጋገጥ፣ በ1964ቱ የቶኪዮ ኦሊምፒክ ላይ መላው ዓለም አይኑን በአበበ ቢቂላ ላይ ጥሎ ነበር። ሆኖም ወደ ጃፓን ከመጓዙ ከጥቂት ሳምንታት በፊት በአበበ ላይ የገጠመው የጤና እክል፣ መላውን የሀገሪቱን ስፖርት አፍቃሪ ያሳዘነ እና የተስፋ መቁረጥ ድባብ የፈጠረ ነበር። አበበ በድንገተኛ የትርፍ አንጀት ሕመም (Appendicitis) ምክንያት ቀዶ ጥገና የተደረገለት በመሆኑ፣ ለአልጋ ላይ እረፍት ተገዶ የነበረ ሲሆን ጠንካራ ዝግጅት ለማድረግ የሚያስችል በቂ ጊዜ አልነበረውም። እንዲህ ባለው ከባድ የአካል ጉዳት፣ የዝግጅት ማነስ እና የሕክምና ክትትል ውስጥ ሆኖ ወደ ዓለም አቀፍ ውድድር መግባት ቀርቶ ተራመዶ መሄድ እንኳ ለብዙዎች የማይታሰብ በነበረበት ወቅት፣ አበበ ግን የማይበገር የኢትዮጵያዊነት መንፈሱን እና የአሸናፊነት ስነ-ልቦናውን አንግቦ ወደ ቶኪዮ አቀና።

ውድድሩ በጥቅምት ወር አጋማሽ ላይ በተካሄደበት ዕለት፣ በቶኪዮ ብሔራዊ ስታዲየም የተሰበሰቡት በብዙ ሺህ የሚቆጠሩ ተመልካቾች እና የዓለም መገናኛ ብዙኃን አበበ ቢቂላ ከቀዶ ጥገናው ሙሉ በሙሉ ባላገገመ ሰውነት ምን ዓይነት አፈጻጸም ሊያሳይ እንደሚችል በጉጉትና በስጋት ይጠባበቁ ነበር። በዚህ ውድድር ላይ አበበ ከሮሙ በተለየ መልኩ ጫማ አድርጎ የሮጠ ሲሆን፣ ውድድሩ ከጅምሩ እስከ ፍጻሜው የእርሱን ፍጹም የበላይነት ያስመሰከረ ነበር። ከቀዶ ጥገናው የተረፈውን ጠባሳና የአካል ድካም ወደ ጎን በመተው፣ እያንዳንዱን ኪሎሜትር በከፍተኛ የስትራቴጂ ብልጫና በማይናወጥ ትንፋሽ በመምራት ተቀናቃኞቹን በሙሉ ወደ ኋላ ጥሏቸው መኳተን ጀመረ። ሜዳው ላይ የነበረው ፉክክር በአበበ እና በሌሎች ሯጮች መካከል ሳይሆን፣ በአበበ እና በሰዓት መካከል ብቻ እስኪመስል ድረስ ውድድሩን ለብቻው የተቆጣጠረው ይመስል ነበር።

በመጨረሻም አበበ ቢቂላ የቶኪዮ ስታዲየም የሩጫ መምን መጀመሪያ ሆኖ ሲረግጥ፣ ሰዓቱ በ2 ሰዓት ከ12 ደቂቃ ከ11 ሰከንድ ላይ ቆመ፤ ይህም የራሱን የዓለም ክብረ ወሰን በድጋሚ ያሻሻለበት አስደናቂ ውጤት ነበር። በዚህ ድሉ በኦሊምፒክ ታሪክ የማራቶን ውድድርን በተከታታይ ሁለት ጊዜ በማሸነፍ የመጀመሪያው የዓለም አትሌት የመሆንን ታላቅ ክብር ተቀዳጀ። ይበልጥ ዓለምን ያስደመመውና የታሪክ ጸሐፊዎችን ብዕር ያንቀጠቀጠው ክስተት ግን ውድድሩን ጨርሶ ስታዲየም ከገባ በኋላ ያሳየው ትዕይንት ነበር፤ አንዳችም የመዛል ወይም የመደከም ምልክት ሳይታይበት፣ በስታዲየሙ ሳር ላይ ተኝቶ ያደረጋቸው የተወሳሰቡ የአካል ብቃት እንቅስቃሴዎች (ጂምናስቲክ) የአትሌቱን ወደር የለሽ የተፈጥሮ ብቃትና የጽናት ጥግ ያሳዩ ነበሩ። ይህ የቶኪዮ ተአምር የአበበ ቢቂላን ስም በዓለም ስፖርት ታሪክ ውስጥ ወደማይደፈር የንጉሣዊ ማዕረግ ከፍ ያደረገ ሲሆን፣ ለኢትዮጵያም በችግር ውስጥ የመጽናትን ትልቅ ትምህርት ጥሎ ያለፈ ክስተት ሆነ።

የባንዲራው ጠባቂ ማሞ ወልዴ እና የሜክሲኮ ሲቲ ተጋድሎ

ሻምበል አበበ ቢቂላ በዓለም አደባባይ የጣለውን ታላቅ አደራ እና የሀገርን ክብር ተረክቦ ያስቀጠለው ሌላው ታላቅ የጦር ሰራዊት አባልና አትሌት ሻምበል ማሞ ወልዴ ነበር። ማሞ ወልዴ በኢትዮጵያ ስፖርት ታሪክ ውስጥ በጽናቱና በሁለገብ ስፖርታዊ ብቃቱ የሚታወቅ ጀግና ነው። ከ1956ቱ የሜልቦርን ኦሊምፒክ ጀምሮ በኦሊምፒክ መድረኮች ላይ በተለያዩ የአጭርና መካከለኛ ርቀቶች፣ በሩጫና በሳይክል ውድድሮች ጭምር በመሳተፍ ሰፊ ልምድ ያካበተ ቢሆንም፣ እውነተኛ የንጉሣዊ ዝናውን ማኅተም ያረፈው ግን በ1968ቱ የሜክሲኮ ሲቲ ኦሊምፒክ ላይ ነበር። ማሞ ለሀገሩ ባንዲራና ለተሰለፈበት ዓላማ የነበረው ፍጹም ታማኝነት፣ በወቅቱ የነበረውን ከባድ ፈተና በብቃት እንዲሻገር መንገድ የከፈተለት ትልቁ ስንቁ ነበር።

የ1968ቱ የሜክሲኮ ሲቲ ኦሊምፒክ በታሪክ ማኅደር ውስጥ እጅግ አስቸጋሪና ፈታኝ ከሆኑት መድረኮች አንዱ ተደርጎ ይወሰዳል። ከተማዋ ከባሕር ጠለል በላይ እጅግ ከፍተኛ በሆነ ቦታ (በግምት 2,240 ሜትር) ላይ የምትገኝ በመሆኗ፣ በአየሩ ውስጥ ያለው የኦክስጅን መጠን እጅግ አነስተኛ ነበር። ይህ ተፈጥሯዊ ሁኔታ ከተለያዩ የዓለም ክፍሎች ለመጡና በዝቅተኛ ቦታዎች ላይ ለሰለጠኑ ሯጮች ከፍተኛ የጤና ስጋትና ድካም የፈጠረ በመሆኑ፣ ውድድሩ የአካል ብቃት ብቻ ሳይሆን የሕይወት ማቆያ ትግል ጭምር ነበር። በዚህ ከባድ ድባብ ውስጥ፣ የኢትዮጵያ የስፖርት አፍቃሪ ትልቅ ተስፋ ጥሎበት የነበረው ጀግናው አበበ ቢቂላ በውድድሩ አጋማሽ ላይ በገጠመው የቅልጥም ስብራት ጉዳት ምክንያት ውድድሩን ለማቋረጥ ተገደደ። ይህ ክስተት በኢትዮጵያ ልዑክ ላይ ትልቅ ድንጋጤን የፈጠረ ቢሆንም፣ መላው የሀገር አደራና የባንዲራው ክብር ግን ወዲያውኑ በማሞ ወልዴ ጠንካራ ትከሻ ላይ ወደቀ።

ማሞ ወልዴ ይህንን ታሪካዊና ከባድ ኃላፊነት በመረዳት፣ በጥቅምት ወር አጋማሽ ላይ በተካሄደው በዚህ ታሪካዊ የማራቶን ውድድር ላይ የከተማዋን አስቸጋሪ የአየር ንብረትና ተፎካካሪዎቹን በከፍተኛ ስልታዊ ብልሃት በጥንካሬ መቋቋም ጀመረ። የኦክስጅኑን እጥረት ለማሸነፍ የራሱን ትንፋሽና ፍጥነት በጥንቃቄ እየለካ፣ ከፊት ቀድመው ለመውጣት የሞከሩትን አትሌቶች አንድ በአንድ መቅደም ያዘ። በመጨረሻም፣ የተከተሉትን ጠንካራ ተፎካካሪዎች በሙሉ አስከትሎ በከፍተኛ ኩራት ወደ ስታዲየሙ የገባው ማሞ ወልዴ፣ ውድድሩን በአሸናፊነት በመጨረስ የወርቅ ሜዳሊያውን አጠለቀ። ማሞ ወልዴ በዚሁ ኦሊምፒክ በ10,000 ሜትር ውድድር የብር ሜዳሊያ መውሰዱ የሚታወስ ሲሆን፣ በማራቶን ያገኘው የወርቅ ሜዳሊያ ግን አበበ ቢቂላ የጀመረውን የኢትዮጵያ የማራቶን የበላይነት ለሦስተኛ ተከታታይ ኦሊምፒክ ያስጠበቀ ታላቅ ብሔራዊ ተጋድሎና የማይደበዝዝ የታሪክ አሻራ ሆነ።

የጀግኖቹ ውርስ እና የማይደበዝዘው የታሪክ ቅርስ

ከአበበ ቢቂላ እና ከማሞ ወልዴ ታሪካዊ ድሎች በኋላ የኢትዮጵያ አትሌቲክስ አቅጣጫውንና መልኩን ሙሉ በሙሉ ቀይሯል። እነዚህ ሁለት የሀገር ባለውለታዎች በዓለም አቀፍ ደረጃ ያሳዩት ድንቅ ብቃት፣ ኢትዮጵያውያን በረጅም ርቀት ሩጫ ላይ ያላቸውን የተፈጥሮና የሥነ-ልቦና የበላይነት በጽኑ መሠረት ላይ የገነባ ነበር። እነርሱ የረገጡት የእምነትና የቆራጥነት ጎዳና፣ ቀጣዮቹ የኢትዮጵያ ወጣቶች የራሳቸውን እምቅ አቅም እንዲያምኑና በአሸናፊነት መንፈስ እንዲነሱ ትልቅ ብርሃን ሆኗቸዋል። ይህ ታሪካዊ ፈር ቀዳጅነት ባይኖር ኖሮ፣ ሀገራችን በቀጣዮቹ አሥርት ዓመታት በዓለም ስፖርት መድረክ ላይ የምታገኘው ገናናነትና ክብር የትውልድ ቅብብሎሽ መስመሩን በቀላሉ ላያገኝ ይችል ነበር።

በእነዚህ ጀግኖች የተጀመረው የማይነጥፍ የውጤታማነት ምንጭ፣ በቀጣዮቹ የኢትዮጵያ ትውልዶች ውስጥ እንደነ ሻምበል ምሩፅ ይፍጠር፣ ሻለቃ ኃይሌ ገብረሥላሴ፣ ደራርቱ ቱሉ፣ ቀነኒሳ በቀለ እና ጥሩነሽ ዲባባ የመሰሉ ታላላቅና ታዋቂ የዓለም አትሌቶች እንዲፈጠሩ መንገድ ጠርጓል። የአበበና የማሞ ታሪክ በዓለም አደባባይ የሀገራቸውን ባንዲራ ከፍ አድርገው ለሚያውለበልቡ አትሌቶች ሁሉ እንደ ትልቅ መጽሐፍ የሚነበብ የጽናት መመሪያ ሆኗል። ዛሬም ድረስ በጥቅምት ወር እነዚህን ጀግኖቻችንን እና ታሪካዊ ክስተቶቻቸውን ወደ ኋላ መለስ ብለን ስናስታውስ፣ የስፖርት ድላቸውን ብቻ ሳይሆን፣ ያሳዩንን ጠንካራ ማኅበራዊ፣ ሥነ-ምግባራዊና ሞራላዊ እሴቶች ጭምር ነው።

የአበበ ቢቂላ በባዶ እግር የመሮጥ ድፍረትና ከቀዶ ጥገና በኋላ ያስመዘገበው ተአምር፣ እንዲሁም የማሞ ወልዴ የአደራ ጠባቂነትና የጽናት ተጋድሎ፣ ለዛሬውም ሆነ ለወደፊቱ ትውልድ ትልቅ የታሪክ ትምህርት ነው። ስኬት የሚገኘው ምቹ ሁኔታዎችና የቁሳቁስ መሟላት በታዩበት ምድር ብቻ ሳይሆን፣ በማይበገር ጽናት፣ ለዓላማ በመቆምና ለሀገር ክብር ታማኝ በመሆን ጭምር መሆኑን በተግባር አስመስክረዋል። በጥቅምት ወር የሚታሰቡት እነዚህ ታሪኮች፣ ሁልጊዜም በኢትዮጵያውያን ልብ ውስጥ በኩራትና በታላቅ አክብሮት የሚኖሩ፣ ከትውልድ ወደ ትውልድ የሚሸጋገሩ የማይደበዝዙ ብሔራዊ ቅርሶቻችን ናቸው፡፡

ግዮን መጽሔት ቅጽ 8 ቁጥር 237 ጥቅምት  2019 ዓ.ም