የኢትዮጵያ አዲስ ዓመት፡- ሃይማኖታዊ፣ ታሪካዊ፤ ትውፊታዊ እና ሳይንሳዊ አንድምታው!!

ዲ/ን ተረፈ ወርቁ

ግዮን መጽሔት :-   የኢትዮጵያ ዘመን መለወጫ (እንቁጣጣሽ) ተራ የበዓል አከባበር ወይም የቁጥር መለወጫ ቀን ብቻ አይደለም፤ የሀገሪቱን ጥንታዊ ሥልጣኔ፣ መንፈሳዊ እሴት፣ ተፈጥሮአዊ የጊዜ እይታ እና አህጉራዊ ተስፋን አጣጥሞ የያዘ ልዩ ሀገራዊና አህጉራዊ ትውፊት ነው፡፡

መስከረም 1 ቀን የሚበስረው አዲስ ዓመት፣ ተፈጥሮ ከዝናብና ከጭጋግ ወጥታ አዲስ ተስፋንና ብርሃንን የምትላበስበት፣ የቀንና የሌሊት እኩልነት የሚረጋገጥበት፣ እንዲሁም የኢትዮጵያውያን ማኅበራዊና መንፈሳዊ ህልውና የሚታደስበት የታሪክ ማዕዘን ማሳያ ነው፡፡

1. መንፈሳዊ፣ሃይማኖታዊናባህላዊ አንድምታ

በመንፈሳዊውና ሃይማኖታዊው ትውፊት መስከረም 1 ቀን የዓለም መፈጠር፣ የኖኅ መርከብ በደሴት ላይ ማረፍና የጎርፍ መቅሰፍት ማብቃት፣ እንዲሁም የኖኅ የርግብ መመለስ ተስፋ የተበሰረበት ዕለት ተደርጎ ይታመናል፡፡ «እንቁጣጣሽ» የሚለው ስምም ቢሆን ከንግሥተ ሳባና ከንጉሥ ሰሎሞን ታሪክ ጋር የተያያዘ የዘመናት ትውፊት አለው፡፡

ከባህላዊና ተፈጥሮአዊ እይታ አጻጻፍ አንጻር፣ በኢትዮጵያ አዲስ ዓመት ከተፈጥሮ ጋር ቀጥተኛ ቁርኝት አለው፡፡ «ከዝናብ በኋላ ፀሐይ ይወጣል» እንደሚባለው፣ ክረምቱ አልፎ አደይ አበባ ሲፈካ፣ ወንዞች ሲጠሩና ምድር በአበቦች እና በአደይ ስታጌጥ ይከበራል፡፡ ሕፃናት አደይ አበባና እንግጫ ይዘው «አበባዮሽ» እያሉ በየደጃፉ ሲዘምሩ፣ አባቶችና እናቶች ደግሞ የምስጋናና የምርቃት ቃላትን ሲሰጡ በቤተሰብና በማኅበረሰብ መካከል ያለው ፍቅርና ወንድማማችነት ይታደሳል፡፡

ታሪክ እንደሚነግረን፤ የኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠርና የባህረ ሐሳብ ስሌት በጥንታውያኑ የቤተ ክርስቲያን ሊቃውንትና በኦሬንታል አብያተ ክርስቲያናት ዘንድ ከፍተኛ አክብሮትና ቦታ ይሰጠዋል፡፡ የኢትዮጵያ የባህረ ሐሳብ ሊቃውንት እንደሚያስረዱት፣ የኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር በመጽሐፈ ሄኖክ እና በመጽሐፈ ዕዝራ ላይ የተመሠረተ የተፈጥሮና የከዋክብት ዑደት ስሌት ነው። ቀኑ፣ ሌሊቱ፣ ወራቱና ዓመታቱ ያለ ምንም ግድፈት ከተፈጥሮ እውነታ ጋር እንዲገጣጠሙ ተደርጎ የተቃኘ ጥበብ ነው፡፡

በ4ኛው እና 5ኛው ክፍለ ዘመን የነበሩት የኦሬንታል (የእስክንድርያ) ሊቃውንት የዓለምን መፈጠርና የክርስቶስን ልደት ስሌት ሲያሰሉ፣ የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የጠበቀችውን ጥንታዊ የዓመተ ምሕረት ስሌት መሠረት አድርገዋል። ሊቃውንቱ «የእግዚአብሔር የፍጥረት ሥራ መነሻና የዕለታት መጀመሪያ መስከረም ነው» በማለት የቀደመውን የመጽሐፍ ቅዱስና የከዋክብት ስሌት አረጋግጠዋል፡፡

2. የኢትዮጵያዘመንአቆጣጠር ልዩነት፡- ሳይንሳዊና ምሁራዊ ትንታኔ

የኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር (Calendar) ከብዙኃኑ የዓለም ሀገራት ከሚከተሉት የጎርጎርዮሳዊ (Gregorian Calendar) ዘመን አቆጣጠር መሠረታዊ ልዩነቶች አሉት። ይህ ልዩነት በሳይንሳዊና በሥነ-ኮከብ (Astronomical) ስሌት ላይ የተመሠረተ ነው፡፡

የወራትና የቀናት መዋቅር፤ ጎርጎርዮሳዊ ካላንደር ወራቶቹ 28፣ 30 ወይም 31 ቀናት እንዲኖራቸው ሲያደርግ፣ የኢትዮጵያ ካላንደር ግን እያንዳንዳቸው 30 ቀናት የሚይዙ 12 እኩል ወራትን እና በየአራት ዓመቱ ጳጉሜን 6 የምትሆነውን የ5 (ወይም 6) ቀናት ተጨማሪ ወር (13ኛ ወር) ይይዛል፡፡

የክርስቶስ ልደት ስሌት ልዩነት፤ ኢትዮጵያ የምትከተለው የዓመተ ምሕረት ስሌት ጥንታዊውን የአሌክሳንደሪያ ስሌት ነው። ጎርጎርዮሳዊ ካላንደር በ6ኛው ክፍለ ዘመን በተደረገው የልደት ዘመን ስሌት ለውጥ ምክንያት ከኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር በ7 ወይም 8 ዓመታት ወደፊት ይቀድማል፡፡

የቀን አቆጣጠርና ሰዓት፤ የኢትዮጵያ የሰዓት አቆጣጠር የተፈጥሮን ዑደት ይከተላል። ቀኑ የሚጀመረው ከጠዋቱ 12 ሰዓት (ፀሐይ ስትወጣ) ሲሆን፣ ሌሊቱ ደግሞ ከምሽቱ 12 ሰዓት (ፀሐይ ስትጠልቅ) ይጀምራል። ይህ ከዘመናዊው የ12 ሰዓት እኩለ-ሌሊት መነሻ በተቃራኒ፣ ከተፈጥሯዊው የብርሃንና የጨለማ ዑደት ጋር የተጣጣመ ነው፡፡

3. የውጭአገርምሁራን እና ተመራማሪዎች ምስክርነት፤

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክኸርስት (Dr. Richard Pankhurst)፤ ስለ ኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር በጻፉት ጽሑፋቸው የሚከተለውን ብለዋል፤ 

«የኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠርና የቋንቋ፣ የፊደል እንዲሁም የቁጥር ሥርዓት ሀገሪቱ በራሷ ሥልጣኔ ላይ የቆመችና የራሷን የጊዜ ሰሌዳ መቅረጽ የቻለች ጥንታዊት ሀገር መሆኗን የሚያረጋግጥ ትልቅ የሥልጣኔ አሻራ ነው።»

የሥነ-ከዋክብትና የታሪክ ተመራማሪው ዶክተር ኦቶ ኒውገባወር (Otto Neugebauer)፤ የኢትዮጵያን «መጽሐፈ ሄኖክ» እና የባህረ ሐሳብ ስሌት በተመለከቱ ጥናቶቻቸው እንደገለጹት፤

‹‹ኢትዮጵያውያን የፀሐይንና የጨረቃን ዑደት በማጣመር የሠሩት የዘመን አቆጣጠር ጥንታዊውን የሥነ–ከዋክብት ዕውቀት (Indigenous Astronomical Knowledge) በግልጽ የሚያሳይና በዓለም አቀፍ ደረጃ በቅርስነት ሊጠበቅ የሚገባው ጥበብ ነው፤››

4. ለአፍሪካውያንናለመላውጥቁር ሕዝቦች ያለው ታሪካዊ አንድምታ፤

«አንበሳ የራሱ ታሪክ ጸሐፊ እስከሌለው ድረስ፣ ሁልጊዜ አዳኙ ይወደሳል» እንደሚባለው አፍሪካዊ ምሳሌ፣ የኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር ጥቁር ሕዝቦች የራሳቸውን የጊዜና የታሪክ አቆጣጠር ሥርዓት ቀርጸው መኖር እንደሚችሉ የሚያሳይ የታሪክ ኩራት ነው፡፡

በአውሮፓውያን የቀኝ ግዛት ዘመን (Colonial Era) አብዛኛዎቹ የአፍሪካ ሀገራት ባህላቸውን፣ ቋንቋቸውንና ዘመን አቆጣጠራቸውን እንዲያጡ ሲደረግ፣ ኢትዮጵያ በነፃነቷ ጸንታ በመቆየቷ የራሷን ፊደል፣ ዘመን አቆጣጠርና የቀን አቆጣጠር ጠብቃ ማቆየት ችላለች፡፡ ይህ ለፓን-አፍሪካኒዝም እንቅስቃሴና በዓለም ዙሪያ ለሚገኙ ጥቁር ሕዝቦች (African Diaspora) የነፃነት፣ የብቃትና የአእምሯዊ ልዑላዊነት (Intellectual Sovereignty) ምልክት ሆኖ ያገለግላል ብልን ብንል ከእውነታው እምብዛም የራቅን አይመስለንም፡፡

ታዋቂው አፍሪካዊ የታሪክና የባህል ምሁር ፕሮፌሰር ቼክ አንታ ዲዮፕ (Cheikh Anta Diop)፤

«ኢትዮጵያ ጥቁር ሕዝቦች የራሳቸው የጽሕፈት፣ የቁጥርና የጊዜ አቆጣጠር ሥልጣኔ እንደነበራቸው ለዓለም ያረጋገጠች ህያው ምስክር ናት።» በማለት የኢትዮጵያውያን የቀን አቆጣጠር ስሌት ለአፍሪካውያንና ለጥቁር ሕዝቦች ሥልጣኔ ማሳያ መሆኑን መስክረዋል፡፡

እንደ መውጫ ያለ ሐሳብ፤

የኢትዮጵያ አዲስ ዓመት ተፈጥሮን፣ መንፈሳዊነትን፣ ታሪክንና ዘመናዊ ስሌትን አጣጥሞ የያዘ የጥበብ መግለጫ ነው። «ቀስ ብሎ የበሰለ ምግቡ ለሆድ ያድራል» እንዲሉ አባቶቻችን፣ ይህ አቆጣጠር በሺዎች ለሚቆጠሩ ዓመታት በትውልዶች ቅብብል አልፎ የጸና ነው። የኢትዮጵያ ዘመን መለወጫ የኢትዮጵያውያን ብቻ ሳይሆን፣ የመላው አፍሪካውያን ጥንታዊ ሥልጣኔና አህጉራዊ ማንነት መገለጫ ሆኖ የሚኖር ህያው ቅርሳችን ነው፡፡

መልካም አዲስ ዓመት!

2019 ለአገራችን ኢትዮጵያ እና ለሰው ልጆች ሁሉ የሰላም፣ የፍቅር እና የብልጽግና ዓመት እንዲሆንልን የግዮን መጽሔት ዝግጅት ክፍል ልባዊ ምኞታችን ነው!!

ግዮን መጽሔት ቅጽ 8 ቁጥር 236 መስከረም  2019 ዓ.ም