በዮሐንስ ይባቤ ተስፋይ (ፕ/ር)
ግዮን መጽሔት :- የ1987ቱ የኢትዮጵያ ሕገ-መንግሥት በፕሬዝዳንት መለስ ዜናዊ በሚመራው የኢትዮጵያ የሽግግር መንግሥት በተሰየመ የሕገ-መንግሥት ኮሚሽን አማካኝነት የተዘጋጀ ነው፡፡ በሽግግር መንግሥቱ በተመረጠው በዚህ ኮሚሽን በጥንቃቄ የተዘጋጀው ይህ መሠረታዊ ሰነድ፣ በረቂቅ ሂደቱም ወቅት የሕዝብን ተሳትፎና የባለሙያዎችን ዕውቀት ለማካተት ጥረት ተደርጎበታል፡፡ እንዲህ ያለው የጋራ ዝግጅት ሕገ-መንግሥቱ ጠቃሚ ይዘቶች እንዲኖሩት ከማድረጉም በላይ የኢትዮጵያ ሕዝብን ድምፅና ፍላጎት የሚያንፀባርቅ እንዲሆን አድርጎታል የሚሉ ወገኖች አሉ፡፡ በሕገ-መንግሥት አውጪው ጉባኤ ሕዳር 29 ቀን 1987 ዓ.ም የጸደቀውና ነሐሴ 15 ቀን 1987 ዓ.ም በይፋ ሥራ ላይ የዋለው ይህ ሰነድ፣ 11 ምዕራፎችና 106 አንቀጾች ያሉት ሲሆን፣ አገሪቱን በዘጠኝ በብሔርና በባሕል በተለዩ ክልሎች የሚያዋቅር፣ ለፌዴራላዊ ሥርዓት መሠረት የጣለ ዝርዝር የሕግ ማዕቀፍ ነው፡፡
የዚህ ሕገ-መንግሥት ልብ፣ የሕዝብ ውክልና እና አካታችነትን ለማረጋገጥ የተዋቀሩት የሕዝብ ተወካዮች እና የፌዴሬሽን ምክር ቤቶች ናቸው፡፡ አገራዊው አስተዳደር በጠቅላይ ሚኒስትሩ በሚመራ የሚኒስትሮች ምክር ቤት የሚዘወር የፓርላማ ሥርዓት ሲሆን፣ የአገሪቱ አንድነትና ጽናት ምልክት የሆኑት ርዕሰ ብሔሩ (ፕሬዝዳንቱ) ደግሞ በሴሪሞኒያዊ ተግባራት ላይ ብቻ የተገደበ ሚና አላቸው፡፡ ሕገ-መንግሥቱ መሠረታዊ ቃላትን፣ የግዛት ወሰንን፣ ብሔራዊ ሰንደቅ ዓላማን፣ ሉዓላዊነትን፣ የሕገ-መንግሥቱን የበላይነት፣ ዲሞክራሲያዊ መብቶችን፣ የመንግሥትና የሃይማኖት መለያየትን፣ እንዲሁም የመንግሥት ተጠያቂነትን በጥንቃቄ ዳስሷል፡፡ አማርኛ የፌዴራል መንግሥቱ የሥራ ቋንቋ ሆኖ እንዲያገለግል ቢወሰንም፣ ለሁሉም የኢትዮጵያ ቋንቋዎች እኩል እውቅና ሰጥቷል፡፡
ይሁን እንጂ፣ የ1987ቱ ሕገ-መንግሥት ካሉበት ዋና ዋና ተግዳሮቶች መካከል በብሔር ተኮር ፌዴራሊዝም ላይ ከመጠን በላይ ማተኮሩ ይገኛል፡፡ ይህ አካሄድ ለክልላዊ የብሔር ስብስቦች ከልክ ያለፈ ሥልጣን በመስጠት፣ የብሔር ውጥረቶችና ግጭቶች እንዲባባሱ ምክንያት ሆኗል በሚል ይተቻል፡፡ ይህም የመገንጠል ዝንባሌዎች እንዲጎለብቱ፣ የማዕከላዊ መንግሥት ሥልጣን እንዲዳከም፣ የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብት ለተሳሳተ ዓላማ እንዲውልና የአገር አንድነት ስሜት አደጋ ላይ እንዲወድቅ አድርጎታል፡፡ ከዚህ በተጨማሪም በወቅቱ በነበረው ሥርዓት ውስጥ ለተቃዋሚ ፖለቲካ ፓርቲዎች የተሰጠው ዕድል ጠባብ መሆን ተጨማሪ የትችት ምንጭ ነው፡፡
የሕገ-መንግሥቱ ዋና ዋና ጥንካሬዎች
እንደ ኢትዮጵያ ባለ ብዝኃነትና የባሕል ስብጥር ባለባት አገር ውስጥ ውጤታማ አስተዳደርን ለማስፈን ጠንካራ የፌዴራል ሥርዓት መዘርጋት አስፈላጊ መሆኑ አይቀሬ ነው፡፡ ከ1923ቱ፣ ከ1948ቱ እና ከ1979ኙ ሕገ-መንግሥታት በተለየ መልኩ፣ የ1987ቱ ሕገ-መንግሥት እውነተኛ ጥንካሬው ለፌዴራሊዝም ባለው ግልጽ ቁርጠኝነት ላይ ይታያል፡፡ ይህ አካሄድ ከተለያዩ የኅብረተሰብ ክፍሎች የመጡ ዜጎች የሀገራቸው ባለቤት እንዲሆኑና በአካባቢያቸው ጉዳዮች ላይ በንቃት እንዲሳተፉ አቅም ፈጥሯል፡፡ በተጨማሪም፣ ለሁሉም የኢትዮጵያ ቋንቋዎች እኩል እውቅና በመስጠት የአገሪቱን የቋንቋ ብዝኃነት አክብሯል፡፡
ሕገ-መንግሥቱ ኢትዮጵያን ‹‹ፌዴራላዊና ዲሞክራሲያዊ መንግሥት›› በማለት የሚበይን ሲሆን፣ ለዜጎችም እንደ የመምረጥ መብትና የሰብዓዊ መብቶች ጥበቃ ያሉ ወሳኝ ዲሞክራሲያዊ መብቶችን ያረጋግጣል፡፡ በዚህም ሳቢያ አገሪቱ ‹‹የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ›› የሚል ከፍ ያለ አገራዊ መታወቂያ አግኝታለች፡፡ ሥልጣንን ለፌዴራልና ለክልል መንግሥታት ያከፋፈለው ይህ ሰነድ፣ የሕግ አውጪ፣ የሕግ አስፈጻሚና የሕግ ተርጓሚ አካላትን ድርሻ በግልጽ በመለየት የሥልጣን ክፍፍል መርህን ተግብሯል፡፡ የፌዴራልና የክልል ፍርድ ቤቶች ከፖለቲካዊው ዘርፍ ነፃ መሆናቸውም የሕገ-መንግሥቱን እሴት ያሳያል፡፡
ከቀደሙት ሥርዓቶች ደንቦች በተለየ መልኩ፣ የ1987ቱ ሕገ-መንግሥት የብዙኃን ፓርቲ ምርጫ መርሆችን የተቀበለ ሲሆን፣ ይህም አዲስ የፖለቲካ ተሳትፎ ምዕራፍን ከፍቷል፡፡ በተጨማሪም የዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶች ድንጋጌን ከመሠሉ ሉላዊ መመዘኛዎች ጋር የሚጣጣሙ መሠረታዊ ሰብዓዊ መብቶችን ዘርዝሮ አስቀምጧል፡፡ ምንም እንኳ ሕግ በማውጣቱ ሂደት ላይ በቀጥታ ባይሳተፍም፣ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ሕገ-መንግሥቱን በመተርጎምና በክልሎች መካከል የሚነሱ አለመግባባቶችን በመፍታት ረገድ ወሳኝ ሚና እንዲጫወት መደረጉ ከጥንካሬዎቹ ይመደባል፡፡
መዋቅራዊ ድክመቶች፡ ማንነትን በቋንቋ ማጥበብ
የ1987ቱ ሕገ-መንግሥት ዋነኛ ድክመቱ ለብሔር/ብሔረሰብ የሰጠው ትርጓሜ ትኩረቱን በዋነኝነት በቋንቋ ልዩነት ላይ ማድረጉ ነው፡፡ ብሔር ከቋንቋ ባለፈ በርካታ የባሕልና የማንነት ገጽታዎችን አጣምሮ የያዘ ውስብስብ ጽንሰ-ሐሳብ ከመሆኑ አንጻር በቋንቋ ብቻ መበየን እጅግ ጠባብ አመለካከት ነው፡፡ የማንነት መሠረት ከትውልድ ወደ ትውልድ የሚሸጋገሩ የበለጸጉ ልማዶችና የባሕል ቅርሶች፣ የጋራ የዘር ሐረግ (የደም ትስስር)፣ የአንድን ማኅበረሰብ አጀማመር የሚተርኩ ታሪኮች፣ የመሬት/ርስት ትስስር፣ ሃይማኖትና እምነት፣ የምግብ ባሕል፣ የተለዩ የአለባበስ ዘይቤዎችና ጥበባዊ መግለጫዎች፣ እንዲሁም የተወሰኑ አካላዊ መገለጫዎችን የሚያካትት ሰፊ አውድ አለው፡፡ ከዚህም በተጨማሪ በጋብቻ፣ በማኅበራዊ መስተጋብር፣ በጉዲፈቻና በሃይማኖት ለውጥ አማካኝነት የሚፈጠር የውሕደት ሂደት የማንነትን ተለዋዋጭ ባሕሪ ያበለጽገዋል፡፡
በኢትዮጵያ፣ ይህ ሰፊ የማንነት ትርጓሜ በ1987ቱ ሕገ-መንግሥት ውስጥ በደቡብ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ክልል አወቃቀር ላይ በግልጽ ቢንፀባረቅም፤ በአንጻሩ እንደ አማራና ትግራይ ባሉ ክልሎች ሕዝቡን የሚያስተሳስሩ የጋራ ታሪክ፣ የዘር ሐረግ፣ የቋንቋ ዘይቤዎች እና የባሕል እሴቶች ቢኖሩም፣ ይህ ሰፊ ትርጓሜ ችላ ተብሎ ይስተዋላል፡፡ ይህን ጥልቅ ትርጓሜ ተግባራዊ አለማድረግ፣ በወልቃይትና በራያ የማንነት ጥያቄዎች ላይ ለተፈጠረው ቀውስ እንደ አንዱ መሠረታዊ ምክንያት ሊጠቀስ ይችላል፡፡
ታሪክን ግምት ውስጥ ያለማስገባት ችግር
ሕገ-መንግሥቱ አገሪቱን በብሔርና በቋንቋ ማንነት ላይ በተመሠረቱ ክልሎች ለማደራጀት ሲቀረጽ፣ የኢትዮጵያን ዘርፈ-ብዙ የሕዝብ ስብጥር የቀረጹትን ጉልህ ታሪካዊ ኩነቶች በሚገባ አላገናዘበም፡፡ ለምሳሌ በ15ኛውና በ16ኛው ክፍለ ዘመን የነበረው የአዳል መስፋፋት፣ እንዲሁም ከ16ኛው እስከ 18ኛው ክፍለ ዘመን የተካሄደው የኦሮሞ ሕዝብ ፍልሰትና መስፋፋት ለተለያዩ ብሔረሰቦች መፈጠርና ለዛሬው ይዞታቸው መሠረት የሆኑ ትልልቅ ታሪካዊ ክስተቶች ናቸው፡፡ በዚህም ምክንያት እንደ አፋር፣ ሐረሪ፣ ሶማሌና ኦሮሚያ ላሉ ክልሎች የተከለሉት መልክዓ-ምድራዊ ወሰኖች፣ የእነዚህን ማኅበረሰቦች ውስብስብ ታሪካዊ የሕዝብ እንቅስቃሴና ለውጥ በአግባቡ የሚያንፀባርቁ አይደሉም፡፡
በተጨማሪም ከአንደኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ እስከ 10ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም የነበረው የአክሱም ዘመን አጋዝያንና ኩሻውያን የተሰኙ ዋና ዋና የሕዝብ ወገኖች የነበሩበት ጥንታዊ ስብጥር የነበረው ሲሆን፣ ከ10ኛው እስከ 13ኛው ክፍለ ዘመን የነበረው የዛግዌ ሥርወ-መንግሥት ደግሞ በጊዜው በነበረው ደካማ አስተዳደር ምክንያት 84 የተለያዩ ብሔረሰቦች እንዲፈጠሩና ማኅበረሰቡ ወደ ተበታተኑ አካባቢያዊ ማንነቶች እንዲሸጋገር ምክንያት ሆኗል፡፡ ሕገ-መንግሥቱ እነዚህን ታሪካዊ ሂደቶችና የሕዳጣን ብሔረሰቦች መብት በበቂ ሁኔታ ሳያካትት መቅረቱ፣ በብሔረሰቦች መካከል የጋራ አንድነት ስሜት እንዳይጎለብት አድርጎታል፡፡
ስለሆነም፣ አስተማማኝ ሕገ-መንግሥት ለመመሥረት የምኒልክን የግዛት ማስፋፋት ብቻ በመንቀፍ ሳይወሰኑ፣ የአዳልና የኦሮሞን የመስፋፋት ታሪኮች በሕገ-መንግሥቱ ውስጥ ማካተት አስፈላጊ ነው፡፡ እነዚህን ታሪኮች በጥልቀት መረዳት የቡድን፣ የሕዳጣንና የግለሰብ መብቶችን ለማስከበር፣ ታሪካዊ በደሎችን ለይቶ በማወቅ ለዕርቅ ጥረቶች ምቹ ሁኔታን ለመፍጠር እና ይበልጥ አካታች የሆነ አስተዳደር እንዲኖር ለማድረግ ወሳኝ ነው፡፡
አንቀጽ 39 እና የመገንጠል መብት አደጋዎች
የሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 39፣ እስከ መገንጠል የሚደርስን የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብት ለብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች በሰፊው ይፈቅዳል፡፡ ይህ መብት የመገንጠል ንቅናቄዎች እንዲፈጠሩ በር ከመክፈቱ ባለፈ ለአገራዊ አለመረጋጋት መንስኤ የመሆን ዕድሉ ከፍተኛ ነው፦
– የመጀመሪያዋ አገር የመሆን ሥጋት፦ መብቱ በተግባር ላይ የሚውል ከሆነ ኢትዮጵያ የዚህን አንቀጽ እውነተኛ መዘዝ ለዓለም የምታሳይ የመጀመሪያዋ አገር ልትሆን ትችላለች።
– የጂኦ-ፖለቲካዊ መጠቀሚያነት፦ የውጭ ኃይሎች የራሳቸውን ስትራቴጂያዊ ጥቅም ለማስከበር ሲሉ ይህን መብት እንደ መሣሪያ በመጠቀም የመገንጠል ስሜት ሊቀሰቅሱ ይችላሉ። ለዚህም አረብ አገራት ለኤርትራ ነፃነት ያደረጉት የቴክኒክና የገንዘብ ድጋፍ ትልቅ ማሳያ ነው።
– የድንበር ግጭቶች፦ አዋሳኝ ክልሎች በድንበር ምክንያት ለግጭት የመጋለጥ ዕድላቸው ከፍተኛ ነው። የኢትዮ-ኤርትራ የድንበር ጦርነት፣ በአማራና በትግራይ መካከል ያለው የወልቃይትና የራያ ውዝግብ፣ እንዲሁም በአፋር-ሶማሌ፣ በአፋር-ኦሮሚያ እና በኦሮሚያ-ሶማሌ መካከል ያሉ አዋሳኝ አካባቢዎች አንቀጽ 39 ተግባራዊ ቢደረግ ወደ መጠነ-ሰፊ የጦርነት ቀጠና የመቀየር ዕድላቸው ሰፊ ነው።
– የሀብትና መሠረተ ልማት ውዝግብ፦ አንድ ክልል የመገንጠል ጥያቄ ሲያነሳ፣ የፌዴራል መንግሥቱ በዚያ ክልል ውስጥ ባከናወናቸው የመሠረተ ልማት ግንባታዎች ዙሪያ ውስብስብ የሕግና የኢኮኖሚ ውዝግቦች መፈጠራቸው አይቀሬ ነው።
– የመከላከያ ሠራዊቱ መሥዋዕትነት ዋጋ ማጣት፦ የአገሪቱን ዳር ድንበር የጠበቀው መከላከያ ሠራዊት የተከላከለለት ክልል የመገንጠል ሂደትን ቢያነሳ፣ የሠራዊቱ መሥዋዕትነትና የጋራ የጀግንነት ታሪክ ዋጋ ያጣል።
በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ሰዎችን ሕይወት የቀጠፈው የትግራዩ ጦርነት፣ በአንቀጽ 39 ላይ የተቀመጡትን ግቦች ከማሳካት ጋር ተያይዘው ያሉትን ግዙፍ ተግዳሮቶች ቁልጭ አድርጎ ያሳያል፡፡ ስለዚህ ውይይቱን በመገንጠል ዙሪያ ከመጠመድ ይልቅ “የግለሰብን፣ የሕዳጣን ወገኖችንና የቡድንን መብቶች የሚያረጋግጥ ሕገ-መንግሥት እንዴት መገንባት እንችላለን?” የሚለውን ጥያቄ ማስቀደም ይገባል፡፡
የአንድነት መላላት፣ የመተማመን ማጣት እና አሁናዊ ክፍተቶች
ሕገ-መንግሥቱ ለአገራዊ አንድነት ተገቢውን ትኩረት ከመስጠት ይልቅ ከመጠን በላይ በራስ አስተዳደር መብት ላይ ብቻ ማተኮሩ “የተባበረች ኢትዮጵያ” የሚለውን ጽንሰ-ሐሳብ አዳክሞታል፡፡ በተጨማሪም ገዢው ፓርቲ የበላይነቱን እንዲያሰፍን ምቹ ሁኔታ በመፍጠር የዲሞክራሲ ዕድገቱን አሰናክሏል። ሕገ-መንግሥቱ በሥራ ላይ በዋለባቸው የመጀመሪያዎቹ ሁለት አሥርት ዓመታት ውስጥ፣ ብዙ ዜጎች ‘አገሪቱ በጭቆና እየተመራች ያለችው ከትግራይ ማኅበረሰብ በወጡ ጥቂት ሕዳጣን ልሂቃን ነው’ የሚል የቅሬታ ስሜት አድሮባቸው የነበረ ሲሆን፣ ይህም በተለያዩ ብሔረሰቦች መካከል መተማመንን መገንባት አለመቻሉን ያሳያል።
ከዚሁ ጋር ተያይዞ የተሳሳቱ የፖለቲካ አመለካከቶች አልተረሙም። በታሪክ ሂደት ውስጥ የትግራይ፣ የጎንደር፣ የጎጃም፣ የሸዋ፣ የወሎ፣ የኦሮሞና የአዳል ልሂቃን ለሥልጣን ፍልሚያ ሲያደርጉ የኖሩ ቢሆንም፤ አማራን እንደ ዋነኛ ጨቋኝ አድርጎ የመፈረጅ አዝማሚያ ሰፍኖ ቆይቷል። ይህ አመለካከት ተራው የአማራ ሕዝብ ራሱ በየዘመናቱ ወታደራዊ አገልግሎትን፣ ለመንግሥት ታማኝ መሆንንና ግብር የመክፈል ግዴታዎችን ሲወጣ የኖረና የጭቆና ሰለባ ሆኖ ያለፈ መሆኑን ችላ የሚል በመሆኑ የተዛባ ነው።
በመጨረሻም፣ ሕገ-መንግሥታዊ ድንጋጌዎች በተግባር አለመተርጎማቸው ሌላው ትልቅ ክፍተት ነው። በገዢው ፓርቲ (ኢሕአዴግ) ዘመን የታዩት በምርጫ ሂደቶች ላይ የተፈጸመ ሰፊ ሙስና፣ በተቃዋሚዎች ላይ የተፈጸሙ እስራቶች፣ በሰብዓዊ መብቶች ላይ የተፈጸሙ ከባድ ጥሰቶች እና የክልልነት ጥያቄዎችን (እንደ ሲዳማ ያሉ) ችላ ማለት የሕገ-መንግሥቱን መርሆዎች ያጎደፉ ነበሩ።
ማጠቃለያ
በአጠቃላይ፣ የ1987ቱ ሕገ-መንግሥት ለክልሎች አወቃቀር የሰጠው ትርጓሜ ያልተሟላ መሆኑ፣ ለሕዳጣን ብሔረሰቦች አነስተኛ ውክልና መስጠቱ እና ከአገራዊ አንድነት ይልቅ ለብሔር ቡድኖች ጥቅም ቅድሚያ ማዳላቱ ለአገራዊ ስምምነት እንቅፋት ሆኗል። ኢትዮጵያ እያጋጠሟት ያሉትን የኢኮኖሚ፣ የብሔር ግጭትና የፖለቲካ ፉክክር አዙሪቶች ለመስበር፣ የሕዝብን ተሳትፎ ማዕከል ያደረገ፣ የብሔር፣ የሕዳጣንና የግለሰብ መብቶችን በእኩልነት የሚያስከብር፣ እንዲሁም ለአገራዊ አንድነትና ለጋራ ብልጽግና ቅድሚያ የሚሰጥ ሕገ-መንግሥታዊ ማሻሻያ ማድረግ ወሳኝና የጊዜው ጥያቄ ነው።
ግዮን መጽሔት ቅጽ 8 ቁጥር 235 ነሐሴ 2018 ዓ.ም