ፍትህ ተሰውቶ የጉልበት ብልጫ የገነነበት ውሳኔ ነው

ለኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ ክለቦች የክፍያ ስርዓት መመሪያ (Financial Regulation) ለ2019 ዓ.ም እንዳይተገበር በድምፅ ብልጫ መወሰኑ በስፖርት ቤተሰቡ ዘንድ ትልቅ መነጋገሪያ ሆኗል።

👉 ማንደፍሮ ታደሰ 👉

👉 መግቢያ

የኢትዮጵያ እግር ኳስ በለውጥ ጉዞ ላይ እያለ፣ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ትልቅ አነጋጋሪ ጉዳይ ሆኖ የሰነበተው የክለቦች የገንዘብ አያያዝ መመሪያ ነው። አሁን ባለው የሊግ አወቃቀር፣ የብዙ ክለቦች የወጪ መዋቅር እና የገቢ ምንጭ ግልጽነት ጥያቄ ውስጥ በገባበት ወቅት፤ የሊጉ አመራሮች የክፍያ ስርዓት መመሪያው ለ2019 ዓ.ም እንዳይተገበር በድምፅ ብልጫ መወሰናቸው እጅግ አስገራሚ ሆኗል።

👉 የመንግስት በጀት እና የሙስና ስጋት

በኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግ ውስጥ ከሚሳተፉ ክለቦች መካከል የአንበሳውን ድርሻ የሚይዙት በመንግስት በጀት የሚተዳደሩ ወይም በክልል አስተዳደሮች የሚደገፉ ናቸው። እነዚህ ክለቦች በሚሊዮኖች የሚቆጠር የህዝብ ገንዘብ በየዓመቱ ይፈሳል።

ነገር ግን፣ ይህ ገንዘብ በምን መልኩ እንደሚመደብ፣ ለተጫዋቾች ደመወዝ እና ለክለብ አስተዳደር ወጪዎች የሚውለው በምን መስፈርት እንደሆነ የሚቆጣጠር ጠንካራ የፋይናንስ መመሪያ አለመኖሩ፣ በስፖርቱ ውስጥ “ዘረፋ” እየተካሄደ ነው የሚል ጠንካራ ትችት እንዲሰነዘር አድርጓል።

👉 ለምን ተቃወሙ?

የዚህ መመሪያ መታገድ አድናቂዎች የሚሰጡት ምክንያት የክለቦችን አቅም ከግምት ያስገባ ነው ይላሉ። ነገር ግን ተቺዎች እንደሚሉት፣ ይህ ውሳኔ የፋይናንስ ግልጽነትን የማይፈልጉ፣ በዝውውር ገበያው ላይ የዋጋ ንረትን የሚፈጥሩ፣ እና በየዓመቱ በአሰልጣኞች እና በተጫዋቾች ውል ስም የሚፈጸመውን የገንዘብ ብክነት ለመደበቅ የተደረገ ሴራ ነው።

የክፍያ ስርዓት መመሪያው ተግባራዊ ቢሆን ኖሮ እና ጥብቅ ቁጥጥር ቢደረግበት እያንዳንዱ ክለብ በገቢው ልክ ወጪ እንዲያደርግ ይገደድ ነበር። ይህ ደግሞ በዝባዥነት ላይ የተመሰረተውን የአስተዳደር ስርዓት የሚያፈርስ በመሆኑ፣ ክለቦች በአንድነት መመሪያውን ተቃውመውታል።

👉 የስፖርቱ የወደፊት ዕጣ ፈንታ

ስፖርት በራሱ በገበያ መርህ (Market-driven) መመራት ያለበት ዘርፍ ነው። ሆኖም ግን፣ የኢትዮጵያ ክለቦች በመንግስት ጥገኝነት እየኖሩ፣ በሌላ በኩል ደግሞ የስፖርቱን የፋይናንስ ቁጥጥር መመሪያ አለመቀበላቸው፣ የኢትዮጵያ እግር ኳስን ከዘመናዊ የክለብ አሰራር ወደ ኋላ እየጎተተው ነው።

ይህ ውሳኔ፣ ስፖርቱን ከባለሙያዎች ይልቅ በቁጥጥር ስር ለማዋል ለሚሹ ወገኖች ስልጣን ይሰጣል። የህዝብ ገንዘብ በሚፈስበት የትኛውም ዘርፍ፣ ተጠያቂነት እና ግልጽነት ቅድመ ሁኔታ መሆን አለበት። የክለቦች የገንዘብ መመሪያ መታገድ፣ የሙስና እና የብልሹ አሰራር መፈልፈያ ጉድጓድ እንዳይሆን ስጋቶች ከፍተኛ ናቸው ።

የኢትዮጵያ እግር ኳስን አሁን ካለበት የአስተዳደር አዘቅት ወደ ዘመናዊ ኢንዱስትሪነት እንዳይሸጋገር የሚያግዱትን መሰረታዊ ምክንያቶች የሚነካ ነው። ክለቦቹ (በተለይም በመንግስት በጀት የሚተዳደሩት) የፋይናንስ መመሪያውን ለምን እንደተቃወሙት ስንመረምር የሚከተሉት ዋና ዋና ምክንያቶች ይነሳሉ፡

👉 የኦዲት እና የተጠያቂነት ፍርሃት (Fear of Accountability)

አብዛኞቹ ክለቦች በየዓመቱ የሚመደብላቸውን የህዝብ በጀት በግልጽነት አይመሩም። የክፍያ ስርዓት መመሪያ (Financial Regulation) ሲኖር ግን፣ እያንዳንዱ ወጪ ኦዲት ይደረጋል፤ ከገቢ በላይ ወጪ ማድረግ ይከለከላል።

ይህ ደግሞ በዝውውር ገበያው ላይ የሚፈጸሙ “ህገ-ወጥ ኮሚሽኖች”፣ የተጋነኑ የተጫዋች ደመወዞች እና ያልታወቁ ወጪዎችን ይፋ ስለሚያደርግ አመራሮቹ ይህንን ስርዓት እንደ ስጋት ያዩታል።

👉 የፖለቲካ ተጽዕኖ እና “አርቲፊሻል” የክለብ አቅም
መንግስት በሚያፈሰው ገንዘብ የሚተዳደሩ ክለቦች፣ በአብዛኛው በፖለቲካዊ ውሳኔዎች የሚመሩ ናቸው። የፋይናንስ መመሪያው ተግባራዊ ከሆነ፣ ክለቦች እንደ ገቢ አቅማቸው ብቻ መመደብ (Budget Cap) ይኖርባቸዋል።

ይህ ደግሞ የፖለቲካ አመራሮች በስልጣን ዘመናቸው “ትልቅ ክለብ” ለመገንባት በሚል የሚፈጥሩትን ሰው ሰራሽ የሆነ የገንዘብ ብክነት ይገድባል። መመሪያውን መቃወም፣ ያለ ገደብ የህዝብ ገንዘብን ለመጠቀም የሚያስችል “የስልጣን ጥገኝነት” ማራዘሚያ ነው።

👉 የአስተዳደር አቅም ማነስ (Administrative Incompetence)

ብዙ ክለቦች የፋይናንስ መረጃዎቻቸውን በአግባቡ የሚይዙበት ዘመናዊ ስርዓት የላቸውም። (ለምሳሌ፦ ብዙዎች አሁንም በወረቀት መዝገብ ነው የሚሰሩት)። የፋይናንስ መመሪያውን መተግበር ማለት፡-

• የሂሳብ ባለሙያዎችን መቅጠር፣
• ግልጽ የክፍያ ደረሰኞችን ማዘጋጀት፣
• በየጊዜው የፋይናንስ ሪፖርት ማቅረብን ይጠይቃል። ይህንን የቤት ስራ ለመስራት ዝግጁ ያልሆኑ ወይም አቅም የሌላቸው ክለቦች፣ ለውጡን ከመቀበል ይልቅ እሱን መቃወም “ቀላሉ መንገድ” ሆኖባቸው ነው።

👉 በገበያ መርህ የመመራት ፍርሃት

በአለም አቀፍ ደረጃ ክለቦች የሚተዳደሩት በገበያ መርህ (Market-driven) ነው። ማለትም፣ የሚያመነጩትን ገቢ መሰረት አድርገው ወጪ ያደርጋሉ። የኛ ክለቦች ግን “በጀት መደበቅ” ወይም ከክልል አስተዳደር ተጨማሪ ገንዘብ በመጠየቅ የሚኖሩ ናቸው።

የፋይናንስ መመሪያው የገበያ መርህን ካስገደደ፣ እነዚህ ክለቦች “የገቢ ምንጫችን የት ነው?” ለሚለው ጥያቄ መልስ መስጠት ይኖርባቸዋል። መልስ የሌላቸው ክለቦች ደግሞ መመሪያውን እንደ “ህልውና አደጋ” ይወስዱታል።

👉 የባለቤትነት ስሜት ማጣት (The “It’s Not My Money” Mentality)

የግል ባለሀብት ባለቤት በሆነበት ክለብ፣ እያንዳንዱ ሳንቲም የእሱ ስለሆነ በጥንቃቄ ይያዛል። በመንግስት በጀት በሚተዳደር ክለብ ውስጥ ግን “ገንዘቡ የመንግስት ነው፣ የሰው ነው” የሚል አስተሳሰብ አለ።

ስለዚህ የቁጥጥር ስርዓቱን መቃወም፣ ለህዝብ ንብረት ጥንቃቄ ከማድረግ ይልቅ፣ የቡድን አባላት በዘፈቀደ እንዲጠቀሙበት የሚፈቅድ “የነፃነት ቀጠና” እንዲኖር የመፍጠር ሂደት ነው።

👉 ለማጠቃለል፡

የክፍያ ስርዓት መመሪያውን መቃወም የክለቦች የብቃት ማነስ ብቻ ሳይሆን፣ ያለ ግልጽነት የመስራት ፍላጎት ነው። ይህ መመሪያ ተግባራዊ አለመሆኑ ማለት፣ የኢትዮጵያ እግር ኳስ በኢንዱስትሪነት ከመቀየር ይልቅ፣ በጀት የሚበላ (Budget-burning) ማሽን ሆኖ እንዲቀጥል መፍረድ ማለት ነው።

ይህ ጥያቄ የኢትዮጵያ እግር ኳስ አሁን የደረሰበትን የሁለት አካላት መጋጠሚያ (Crossroads) በግልጽ ያሳያል። የ2019 ዓ.ም የክፍያ ስርዓት መመሪያ (Financial Regulation) መታገድን ስንመለከት፣ ጉዳዩ ስፖርታዊ ፍትህ ወይስ የጉልበት ብልጫ ነው የሚለውን እንመልከት ።

👉 ስፖርታዊ ፍትህ (Sporting Fairness)፡ መመሪያው ለምን አስፈላጊ ነበር?

ፍትህ ማለት በሜዳ ውስጥ ባለው አቅም እና በክለቡ አስተዳደራዊ ብቃት ውጤታማ መሆን ነው። መመሪያው ቢተገበር ኖሮ፡

⚽ የእኩልነት መለኪያ፡ ሁሉም ክለቦች ገቢያቸውን መሰረት አድርገው እንዲንቀሳቀሱ በማድረግ፣ አንዱ ክለብ ከሌላው በተለየ የገንዘብ አቅም ብቻ ተፎካካሪ እንዳይሆን ይገድብ ነበር።

⚽ የተጫዋቾች ደህንነት፡ ክለቦች አቅማቸውን አውቀው ውል እንዲገቡ በማድረግ፣ በየዓመቱ የሚፈጠረውን “ደመወዝ አለመክፈል” እና ውዝግብን ይቀንስ ነበር።

⚽ የረጅም ጊዜ እቅድ፡ ክለቦች ከዘረፋ እና ከቀን ተቀን የገንዘብ ማባከን ወጥተው፣ ወደ ኢንቨስትመንት እና የረጅም ጊዜ ስትራቴጂ እንዲሸጋገሩ መንገድ ይከፍት ነበር።

👉 የጉልበት ብልጫ (Superiority of Force/Influence)፡ መመሪያው ለምን ተቀላቀለ?

መመሪያው በድምፅ ብልጫ እንዲታገድ የተደረገበት አካሄድ፣ “ስፖርታዊ መርህ” ሳይሆን “የጉልበት ብልጫ” በስልጣን ላይ እንዳለ የሚያሳይ ነው። ይህ የሚገለጸው ፡-

⚽ የቡድን ጥቅም (Cartel Behavior)፡

ብዙ ክለቦች በአንድ ድምፅ መመሪያውን መቃወማቸው፣ የጋራ ጥቅማቸው ከእግር ኳሱ ዕድገት በላይ መሆኑን ያሳያል። ይህ “ለእኛ የሚመች ስርዓት ይኑር” እንጂ “ለሁላችንም የሚጠቅም ስርዓት ይኑር” የሚል አቋም አይደለም።

⚽ የመንግስት በጀት “መከለያ”፡

በመንግስት በጀት የሚተዳደሩ ክለቦች ቁጥር የበዛ በመሆኑ፣ የውሳኔ ሰጪነት አቅማቸው የላቀ ነው። ይህንን አቅም ተጠቅመው ግልጽነትን የሚጠይቅ ህግ ማገዳቸው፣ ስፖርቱን በዘላቂነት ከመገንባት ይልቅ በአቋራጭ መንገድ የራሳቸውን ጥቅም የማስጠበቅ ሂደት ነው።

⚽ የስርዓት እምቢተኝነት (Systemic Resistance)፡

የፋይናንስ ቁጥጥር መመሪያ የዘመናዊ እግር ኳስ መሰረት ነው። ይህንን መመሪያ አለመቀበል፣ ከዘመናዊነት ይልቅ በድሮው “የዘረፋ እና የመበዝበዝ” ስርዓት የመቆየት አቅጣጫ ነው።

👉 የትኛው ነው የሚያመዝነው?

በአሁኑ የኢትዮጵያ እግር ኳስ ሁኔታ፣ የጉልበት ብልጫ (Influence/Force) በስፖርታዊ ፍትህ ላይ የበላይነት እንደወሰደ መደምደም ይቻላል።

⚽ ለምን?

ስፖርታዊ ፍትህ የሚገኘው ግልጽነት ባለበት፣ ህግ በሚከበርበት እና የፋይናንስ ተጠያቂነት ባለበት ነው። መመሪያውን በድምፅ ብልጫ ማገዳቸው፣ ከህግ በላይ “የጋራ ቡድን” መሆናቸውን ያሳያል።

⚽ ይህ የጉልበት ብልጫ የክለቦችን አቅም ሊያሳድግ ይችላል (በጊዜያዊነት)፣ ነገር ግን የኢትዮጵያ እግር ኳስን እንደ ኢንዱስትሪ አያሳድገውም። የሊጉ አስተዳደር ለስፖርቱ ሳይሆን፣ ለአስተዳደር ክፍተቶች መሸፈኛነት እየሰራ ስለሆነ፣ ፍትህ ተሰውቶ የጉልበት ብልጫ የገነነበት ውሳኔ ነው ለማለት ይቻላል።

👉 ማጠቃለያ

⚽ የሊጉ አመራሮች እና የክለብ ባለቤቶች በግል ጥቅም ወይም በቡድን ስሜት የተመራ ውሳኔ ከማሳለፍ ይልቅ፣ የኢትዮጵያ እግር ኳስን ወደ ዓለም አቀፍ ደረጃ ለማሸጋገር የሚጠቅሙ የፋይናንስ ደንቦችን በማክበር መጀመር አለባቸው።

ያለ ግልጽ የክፍያ ስርዓት፣ የሊጉ እድገት ምኞት ብቻ ሆኖ ይቀራል። ህዝቡ የሚጠይቀው በስሙ የሚፈሰውን ገንዘብ ለስፖርታዊ ዕድገት እንጂ ለግል ጥቅምና ለዘረፋ እንዲውል አይደለም።