የዙፋን ንቅናቄ የኻሜኒ ሞት እና የኢራን እርግጠኛ ያልሆነ መጻኢ እድል

በአለም አቀፍ ሚዲያ እንዳየነው ​የካቲት  ወር  ለኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክ የድንጋጤ እና የታሪክ መታጠፊያ ሆኖ ተመዝግቧል።

ለ37 ዓመታት አገሪቱን በብረት እጅ የመሩት የ86 ዓመቱ አያቶላ አሊ ኻሜኒ፣ በቴህራን በሚገኘው መኖሪያ ቤታቸው ውስጥ ሳሉ በእስራኤል እና በአሜሪካ ጥምር የአየር ጥቃት መገደላቸው ተሰምቷል።

ይህ ዜና በኢራን አደባባዮች ላይ የለቅሶ እና የደስታ ድምጾችን በአንድ ላይ ያስተጋባ ቢሆንም፣ ከሁሉ በላይ ግን “ቀጥሎ ምን ይፈጠራል?” የሚለው ጥያቄ ዓለምን እያስጨነቀ ይገኛል።

​ከ1979 አብዮት በኋላ ለሁለተኛ ጊዜ  የታየው ይህ ከፍተኛ የሥልጣን ሽግግር፣ በጦርነት ደመና ስር የወደቀችውን ኢራን ወደ አዲስ እና ያልተገመተ ምዕራፍ እየመራት ነው።

​እ.ኤ.አ በ1989 የአብዮቱ መሪ አያቶላ ሩሆላ ኾሜኒ ሲሞቱ፣ አሊ ኻሜኒ ተተኪ ይሆናሉ ብሎ የገመተ ብዙም አልነበረም። በወቅቱ የነበረው የኢራን ሕገ-መንግሥት መሪው ከፍተኛ የሃይማኖት ደረጃ (ማርጃ) እንዲኖረው ቢደነግግም፣ ኻሜኒ ያ ደረጃ አልነበራቸውም። ሆኖም ግን፣ ኾሜኒ ከመሞታቸው ጥቂት ቀደም ብሎ ሕገ-መንግሥቱ እንዲሻሻል በማድረጋቸው፣ “ፖለቲካዊ እና አስተዳደራዊ ብቃት” ያለው ሃይማኖታዊ ሊቅ እንዲመረጥ መንገድ ተከፈተ።

​ባለፉት 37 ዓመታት ኻሜኒ ስልጣናቸውን አደላደሉ። በጦር ኃይሉ፣ በፍትህ ሥርዓቱ እና በመገናኛ ብዙኃን ላይ ፍጹም ቁጥጥር አደረጉ። ፕሬዝዳንቶች ቢመጡና ቢሄዱም፣ ኻሜኒ ግን የአገሪቱ ስትራቴጂካዊ ኮምፓስ ሆነው ቀጠሉ።

የ”መቋቋም ኢኮኖሚ”  ፖሊሲን በመከተል ከምዕራባውያን ጋር የነበራቸውን ጥርጣሬ አጠናክረዋል፤ በተለይም በ2009፣ 2022 እና በቅርቡ በ2025-26 የተቀሰቀሱ ሕዝባዊ አመጾችን በኃይል በመጨፍለቅ ስልጣናቸውን ጠብቀዋል።

በዚህ ሂደት ውስጥም የአብዮታዊ ዘብ ጦር (IRGC) የአገሪቱ ዋነኛ የኢኮኖሚ እና የፖለቲካ አከርካሪ እንዲሆን አድርገዋል።

​እንደ ሕገ-መንግሥቱ ከሆነ፣ የ88 የሃይማኖት ሊቃውንት ስብስብ የሆነው “የሊቃውንት ጉባኤ” በአስቸኳይ አዲስ መሪ የመምረጥ ኃላፊነት አለበት። እስከዚያው ድረስ ግን አገሪቱ በሦስት ወገን ኮሚቴ—በፕሬዝዳንቱ፣ በፍትህ ሚኒስትሩ እና በአንድ የጥበቃ ምክር ቤት አባል—ትመራለች።

​ነገር ግን ጥያቄው ያለው ተቋማዊ አሠራሩ ላይ ሳይሆን፣ በጦርነት እና በውስጥ ውጥረት ውስጥ ባለች አገር ውስጥ የትኛው ቡድን የበላይነቱን ይይዛል የሚለው ላይ ነው።

​መጻኢ እድሎች፡ ሦስቱ የኢራን መንገዶች
​ ኢራን ከሚከተሉት ሦስት አቅጣጫዎች በአንዱ ልትጓዝ ትችላለች ተብሎ ይገመታል፡-

​1. “ኻሜኒዝም ያለ ኻሜኒ” (የሥርዓቱ ቀጣይነት)

ይህ በጣም ቅርብ የሆነው ግምት ነው። የሊቃውንት ጉባኤው ከአብዮታዊ ዘብ ጦር ጋር ስምምነት ያለው፣ የሥርዓቱን መሠረት የማይንድ መሪ ሊሰይም ይችላል። ሆኖም አዲሱ መሪ የኻሜኒን ዓይነት የ37 ዓመት የተገነባ የጥቅም መረብና ተሰሚነት ስለማይኖረው፣ በቡድኖች መካከል ያለው ፍጥጫ ሊባባስ ይችላል።

​2. የወታደራዊ አገዛዝ ሽግግር

አገሪቱ በውጭ ኃይሎች ጥቃት ስር መሆኗን ተገን በማድረግ፣ የአብዮታዊ ዘብ ጦር (IRGC) በግልጽም ሆነ በስውር ሥልጣኑን ሙሉ በሙሉ ሊቆጣጠር ይችላል። በዚህ ጊዜ ፖለቲካው ወደ “ደህንነት” ብቻ ያዘነብላል፤ የተቃውሞ ድምጾች በከፋ ሁኔታ ይታፈናሉ፣ እንዲሁም ከዓለም ጋር ያለው ግንኙነት ይበልጥ ይሻክራል።

​3. ከፍተኛ መበታተን እና ውዝግብ

በሃይማኖታዊ ሊቃውንት እና በወታደራዊው ክፍል መካከል ስምምነት ካልተደረሰ፣ ወይም የሕዝብ ቁጣ ከኢኮኖሚ ውድቀት ጋር ተዳምሮ ገንፍሎ ከወጣ፣ ሥርዓቱ ሊንገዳገድ ይችላል። ምንም እንኳን እስላማዊ ሪፐብሊኩ ከዚህ ቀደም መሰል ቀውሶችን ቢወጣም፣ የአሁኑ ጥቃት እና የመሪው ድንገተኛ ሞት ግን ሥርዓቱን ወደ ማይመለስበት ገደል ውስጥ ሊከተው ይችላል።

​የተበታተነው ተቃውሞ እና ያልተመለሰው ጥያቄ

​የኻሜኒን መሞት ተከትሎ በውጭ አገራት ያሉ ኢራናውያን ደስታቸውን በቪዲዮዎች ቢገልጹም፣ ሥርዓቱን ለመተካት የሚያስችል የተቀናጀ ኃይል አለመኖሩ ትልቁ ፈተና ነው።
​የንጉሣዊው ሥርዓት ደጋፊዎች፡ በሬዛ ፓህላቪ ዙሪያ ቢሰባሰቡም፣ በኢራን ውስጥ ያላቸው ተቀባይነት አጠራጣሪ ነው።

​ዴሞክራሲያዊ ተሟጋቾች፡ ምንም እንኳን በሐሳብ ደረጃ ቢበዙም፣ የተባበረ አመራር የላቸውም።

​ብሔርተኛ ቡድኖች (እንደ ኩርዶች)፡ የራሳቸውን የራስ-ገዝ አስተዳደር ከማስጠበቅ ባለፈ ለአገራዊ አመራር ያላቸው ሚና ውስን ነው።

​ይህ የአመራር ክፍተት ሥርዓቱ ቢወድቅ እንኳ አገሪቱን ወደ ሰላማዊ ዴሞክራሲ ሳይሆን ወደለየለት የእርስ በርስ ትርምስ ሊመራት ይችላል የሚል ስጋት ፈጥሯል።

​
​የአያቶላ አሊ ኻሜኒ ሞት የአንድ ግለሰብ ማለፍ ብቻ ሳይሆን፣ ኢራን ላለፉት አራት አስርት ዓመታት የገነባችው የፖለቲካ ሕንጻ መናድ ነው። ኢራን አሁን የምትገኘው በማይታወቅ ውቅያኖስ ላይ ነው። አገሪቱ ወደ አዲስ የነጻነት ምዕራፍ ትሻገራለች ወይንስ ይበልጥ ወደ ጠነከረ አምባገነንነትና ወታደራዊ አገዛዝ ትገባለች?

​መልሱ የሚገኘው በሚቀጥሉት ጥቂት ሳምንታት ውስጥ በቴህራን በሚደረጉት የኃይል ሽኩቻዎች ላይ ይሆናል።